Սուր փուլի սպիտակուցներ
Acute Phase reactants (APR)
Սուր փուլի սպիտակուցներ են համարվում այն սպիտակուցները, որոնց կոնցենտրացիան ի պատասխան բորբոքման ավելանում կամ պակասում է առնվազն 25%-ով։ (1)
Նման սպիտակուցները կոչվում են կամ դրական կամ բացասական սուր փուլի սպիտակուցներ։
Էրիթրոցիտների նստեցման արագությունը ոչ ուղղակի սուր փուլի ռեագենտ է, արյան մածուցիկության ցուցանիշ է, որը կախված է պլազմայում առկա բորբոքային սպիտակուցներից, մասնավորապես ֆիբրինոգենից, ինչպես նաև այլ սպիտակուցներից:
Սուր փուլի պատասխան
Չնայած իր անունի, սուր փուլի սպիտակուցների բարձրացումն ուղեկցում է ոչ միայն սուր պրոցեսներին, այլ նաև խրոնիկական բորբոքային վիճակներին և պայմանավորված է բազմաթիվ ախտաբանական վիճակներով՝ վարակ, վնասվածք, ինֆարկտ, բորբոքային արտրիտներ, այլ համակարգային աուտիմունային հիվանդություններ և տարատեսակ նեոպլաստիկ հիվանդություններ։
Այս սպիտակուցների սինթեզը տեղի է ունենում հեպատոցիտներում ի պատասխան բորբոքային մարկերների, որոնք արտադրվում են տարատեսակ իմունային բջիջներից (մակրոֆագեր, մոնոցիտներ և այլն)։ Սուր փուլի սպիտակուցների արտադրման մեջ հիմնական դերը պատկանում է ինտերլեյկին 6 (IL-6): Այլ ցիտոկիններից են (IL-1 բետա, TNF-α, ինտերֆերոն գամմա)։
Այս ցիտոկինները մյուս կողմից ճնշում են ալբումինի արտադրությունը (այլ կերպ կկոչվի «բացասական սուր փուլի սպիտակուց»)։
Սուր փուլի սպիտակուցների ավելացումը կարող է լինել մոտավոր 50%-ով ինչպես օրինակ ցերուլոպլազմինը, այնպես էլ 1000 անգամ և ավել, ինչպես օրինակ CRP-ի (C-ռեակտիվ սպիտակուց) կամ պլազմային ամիլոիդ A-ի (SAA) դեպքում։
Դրական սուր փուլի սպիտակուցներ են՝
- CRP
- ֆիբրինոգեն
- α1—հակատրիպսին
- Հապտոգլոբին,
- IL-1 ռեցեպտորի անտոգոնիստ
- հեպցիդին
- ֆերիտին
- պրոկալցիտոնին և այլն
Բացասական սուր փուլի սպիտակուցներ են՝
- ալբումին
- տրանսֆերին
- տրանսթիրետին
Մի շարք այլ մոլեկուլներ ևս կարող են արձագանքել բորբոքմանը։ Այսպես, բորբոքային պրոցեսի ժամանակ, արյան մեջ ցինկի և երկաթի կոնցենտրացիան նվազում է, իսկ պղնձի կոնցենտրացիան ավելանում է։ Այս փաստի իմացությունը հատկապես կարևոր է կլինիկական պրակտիկայում, քանի որ կարող է սխալմամբ դիտարկվել, որպես երկաթի դեֆիցիտ։
Էրիթրոցիտների նստեցման արագություն (ԷՆԱ, ESR)
ԷՆԱ-ն էրիթրոցիտների՝ մակարդման ունակությունից զուրկ արյան մեջ ուղղահայաց փորձանոթում նստելու արագությունն է (մմ/ժ), որը կախված է արյան պլազմայում առկա մի շարք գործոններից, մասնավորապես ֆիբրինոգենի կոնցենտրացիայից։
Նորմայում էրիթրոցիտների մակերեսն ունի բացասական լիցք, ինչի հաշվին վերջիններս վանվում են միմյանցից։ 
Բորբոքման դեպքում պլազմայում ավելանում է մակրոմոլեկուլների քանակը՝ մասնավորապես ֆիբրինոգենի, որը նվազեցնում է էրիթրոցիտների մակերեսային լիցքը, ինչի արդյունքում վերջիններս արագ ագրեգացվում են՝ ձևավորում մետաղադրամի սյուներ և նստում։ ԷՆԱ-ն օգտագործում են արյան մեջ ֆիբրինոգենի կոնցենտրացիայի ոչ ուղղակի որոշման համար։ ԷՆԱ-ի վրա կարող են ազդել նաև այլ գործոններ՝ արյան այլ նյութեր (α2-մակրոգլոբուլին, իմունոգլոբուլիններ, C-ռեակտիվ սպիտակուց, հապտոգլոբին, ալֆա1-հակատրիպսին, հեպցիդին և այլն, այլ անհայտ մոլեկուլներ), բորբոքման հետ կապ չունեցող գործոններ (էրիթրոցտիների չափ, ձև, քանակ, տեխնիկական գործոններ և այլն): (3)
ԷՆԱ-ի բարձրացում – հիմնականում դիտվում է ակտիվ բորբոքային պրոցեսի հետևանքով։ Հիմնական պատճառներն են՝
- համակարգային և տեղային բորբոքային և վարակային հիվանդություններ
- չարորակ հիվանդություններ
- հյուսվածքների վնասում/իշեմիա
- վնասվածք
ԷՆԱ-ի արտահայտված բարձրացման հիմնական պատճառը վարակն է, սակայն ոչ ինֆեկցիոն բնույթի ախտաբանությունները ևս կարող են պատճառ հանդիսանալ։
Բացի սուր կամ խրոնիկական բորբոքումից ԷՆԱ-ի բարձրացման պատճառներից են՝
- Մեծ տարիք և իգական սեռ – ԷՆԱ-ի արժեքը զգալիորեն մեծանում է տարիքի հետ զուգընթաց, ընդ որում կանանց մոտ ավելի բարձր է լինում, քան տղամարդկանց։ Այդ իսկ պատճառով, սխալ կլինի վերցնել որևէ ցուցանիշ և ընդունել նորմա բոլոր տարիքային խմբերի համար։ Տվյալ տարիքային խմբի համար ԷՆԱ-ի նորմալ արժեքը կարելի է որոշել հետևյալ բանաձևով՝
տվյալ տարիքի համար ԷՆԱ նորմայի վերին սահման = տարիքը տարիներով/ 2
(տղամարդկանց համար)
տվյալ տարիքի համար ԷՆԱ նորմայի վերին սահման = տարիքը տարիներով/ 2 +10
(կանանց համար)
- Հղիություն
- Սակավարունություն – արյան կարմիր գնդիկների նստեցումը պայմանավորված է նաև հարևան էրիթրոցիտներով, հետևաբար որքան քիչ են կարմիր գնդիկները, այնքան նստեցումն ավելի արագ է լինում։
- Երիկամային հիվանդություն – ԷՆԱ-ն (>25մմ/ժ) բարձր է լինում խրոնիկական երիկամային անբավարարություն կամ նեֆրոտիկ սինդրոմ ունեցող հիվանդների գրեթե 100% մոտ և չի փոփոխվում հեմոդիալիզից։ Այս հիվանդների գրեթե 60% մոտ ԷՆԱ>60մմ/ժ, իսկ 20% մոտ >100մմ/ժ։ Հետևաբար, երիկամային հիվանդների պարագայում միայն ԷՆԱ-ի բարձր արժեքը առանց այլ համակարգային նշանների պարտադիր չէ խոսի վարակի, բորբոքման կամ չարորակ պրոցեսի մասին։ Որոշ հետազոտություններ ցույց են տվել դրական կապ պրոտեինուրիայի աստիճանի և ԷՆԱ-ի արժեքի միջև։ Այս երևույթի հստակ մեխանիզմը հայտնի չէ, չնայած ուղեկցող երիկամային բորբոքումը կարող է հանգեցնել ինչպես ԷՆԱ բարձրացման, այնպես էլ պրոտեինուրիայի։
- Գիրություն – ինչպես ԷՆԱ-ն, այնպես էլ CRP-ն կարող են բարձր լինել ճարպակալման դեպքում, որի պատճառներից մեկը ճարպային հյուսվածքի կողմից արտադրվող IL-6 է։
- Տեխնիկական գործոններ
- արյան նմուշը պարունակող փորձանոթի թեքումը(3օ –ով թեքումը բերում է ԷՆԱ-ի 30%-ով բարձրացման)(2), թափահարումը, վիբրացիան, նմուշը լցնելիս պղպջակների առաջացումը
- սենյակի բարձր ջերմաստիճան
- արևի ուղղակի ճառագայթներ
ԷՆԱ-ի նվազում – մի շարք գործոններ կարող են ազդել և հանգեցնել ԷՆԱ-ի խիստ ցածր արժեքների կամ ԷՆԱ-ի այնպիսի արժեքի, որը նախատեսվածից ցածր է տվյալ հիվանդի համար, ով ունի խրոնիկական կամ սուր բորբոքում։ Այդ գործոններն են՝
- էրիթրոցիտների շեղումներ
- մանգաղաձև անեմիա
- անիզոցիտոզ (ոչ հավասար չափի էրիթրոցիտներ)
- սֆերոցիտոզ
- ականտոցիտոզ (փշոտ էրիթրոցիտներ)
- միկրոցիտոզ
- պոլիցիտեմիա
- Ծայրաստիճան բարձր լեյկոցիտոզ
- Խիստ բարձր լեղաթթուների պարունակություն պլազմայում
- Հիպոֆիբրինոգենեմիա
- Ալկոհոլի կանոնավոր օգտագործում
- Միջին և բարձր ծանրաբեռնվածության կանոնավոր ֆիզիկական ակտիվություն
- Կախեկսիա
- Որոշ դեղամիջոցներ (վալպրոաթթու, ստատիններ, ՈՍՀԲԴ-ներ)
- Տեխնիկական գործոններ
- արյան մակարդում կամ թեստավորման ուշացում >2ժ,
- սենյակի ցածր ջերմաստիճան,
- կարճ փորձանոթ
ԷՆԱ-ի կլինիկական նշանակությունը (2)
Ներկայումս ԷՆԱ-ն համարվում է ոչ սպեցիֆիկ և ոչ զգայուն ցուցանիշ ընդհանուր սկրինինգի համար։ Քանի որ ԷՆԱ-ի բարձրացում կարող է լինել բազմաթիվ ախտաբանությունների դեպքում, ապա միայն այս ցուցանիշի օգտագործումը որպես ախտորոշիչ չափանիշ անիմաստ է։ Ավելին, մի շարք բորբոքային, չարորակ, ինֆեկցիոն հիվանդությունների դեպքում ԷՆԱ-ն կարող է լինել նորմայի սահմաններում։
Ինչպես արդեն նշվեց, ցանկացած պրոցես, որը կբերի ֆիբրինոգենի բարձրացման (հղիություն, վարակ․ շաքարային դիաբետ, երիկամների ծանր աստիճանի խրոնիկական հիվանդություն, սրտային անբավարարություն, չարորակ պրոցես), կբերի ԷՆԱ-ի բարձրացման։
- >100մմ/ժ – խոսում է առաջին հերթին վարակի մասին, ապա կոլագենային անոթային ախտաբանության մասին (տեմպորալ արտերիիտ, ռևմատոիդ արթրիտ և այլն), ապա ուռուցքի մասին։
- Օնկոլոգիայում ԷՆԱ-ի բարձր արժեքը համեմատական է վատ կանխորոշման հետ,
- Մանկաբուժական պրակտիկայում ԷՆԱ-ի բարձր արժեքները կարող են վկայել ինվազիվ բակտերիալ վարակի մասին; Ըստ տվյալների ոսկրերի և հոդերի վարակ ունցեող երեխաների 94% մոտ ԷՆԱ-ի արժեքը >20մմ/ժ։
Ընդհանուր առմամբ՝
- ԷՆԱ-ի խիստ բարձր արժեքը (>100մմ/ժ) մեծ հավանականությամբ վկայում է իրական պատճառի մասին (վարակ, չարորակ պրոցես, տեմպորալ արտերիիտ)։
- Եթե առկա է թեթև կամ միջին աստիճանի բարձրացում, չկան ակնհայտ պատճառներ, հարկավոր է կատարել այլ հետազոտոթյուններ, պատճառը պարզելու համար։ Այնուամենայնիվ, հարկավոր է հաշվի առնել, որ եթե չկան նախկինում անհանգստացնող հիվանդության անամնեզ, կամ ներկա պահին անհանգստացնող նշաններ, ապա ինտենսիվ հետազոտությունների, ինչպես նաև ինվազիվ միջամտությունների կարիք չկա։ Ասիմպտոմատիկ հիվանդների դեպքում, եթե վիճակը կայուն է հարկավոր է կրկնել այս հետազոտությունը մի քանի ամիս հետո։
- ԷՆԱ-ի շարունակական բարձր արժեքների դեպքում հարկավոր է մեծացնել հետազոտությունների շրջանակը թաքնված ախտաբանությունը հայտնաբերելու համար։
- UpToDate. 2022. Acute Phase reactants.
- Kevin Tishkowski, Vikas Gupta. Erythrocyte Sedimentation Rate . 2022.
- Marshall, William J. Clinical biochemistry, Metabolic and clinical aspects, 3rd ed. 2014.